Tông Tử Mỹ ở Thái Nguyên theo cha du học, lưu ngụ Quảng Lăng. Cha có quen bà Lâm ở dưới cầu Hồng. Một hôm, cha con đi qua cầu Hồng, gặp bà, bà nài mời ghé nhà, pha trà trò chuyện. Có cô gái ở bên, nhan sắc lạ. Cha khen mãi. Bà quay sang Tông nói: "Đại lang dịu dàng như con gái, tướng có phúc. Nếu không chê, xin dâng khăn lược, được chăng?" Cha cười giục con rời chỗ, bảo lạy bà: "Một lời nghìn vàng!"
Trước đó, bà ở một mình, cô gái bỗng tự đến, kể nỗi cô khổ. Hỏi tên nhỏ, là Thường Nga. Bà yêu mà giữ lại, thực ra là coi như hàng quý để đợi giá. Lúc ấy Tông mười bốn tuổi, liếc cô thầm mừng, nghĩ cha ắt đã đính hôn; mà cha về như quên. Lòng nóng như lửa, kín đáo thưa với mẹ. Cha nghe cười: "Trước kia chỉ đùa với mụ tham ấy thôi. Bà ta không biết định bán vàng bao nhiêu, việc này sao nói dễ!" Qua một năm, cha mẹ đều mất.
Tử Mỹ không quên Thường Nga, hết tang, nhờ người ngầm ngỏ ý với bà Lâm. Bà ban đầu không nhận. Tông giận nói: "Tôi bình sinh không dễ cúi lưng, sao bà coi tôi không đáng một đồng? Nếu phụ lời ước trước, phải trả lại cho tôi!" Bà mới nói: "Trước hoặc có hẹn đùa với ông thân, có lẽ. Nhưng không thành lời, đã quên hết. Nay đã nói vậy, ta há giữ để gả cho Thiên vương? Chỉ ngày ngày trang điểm, thật mong đổi nghìn vàng; nay xin một nửa, được không?" Tông tự lượng khó lo, cũng thôi.
Vừa lúc có bà góa thuê nhà ở láng giềng phía tây, có con gái vừa cập kê, tên nhỏ Điên Đang. Tình cờ nhòm thấy, nhã lệ không kém Thường Nga. Tông mến mộ, thường tặng quà làm cớ tiếp cận; lâu dần quen, thường đưa tình bằng mắt, mà muốn nói thì không có dịp. Một đêm, nàng vượt tường xin lửa. Tông mừng kéo lại, bèn cùng thân mật. Hẹn cưới gả, nàng thác cớ anh đi buôn chưa về. Từ đó tìm dịp qua lại, hành tích kín đáo.
Một hôm, tình cờ qua cầu Hồng, thấy Thường Nga vừa ở trong cửa, vội chạy qua. Thường Nga trông thấy, vẫy tay gọi, Tông dừng chân; nàng lại vẫy, bèn vào. Nàng trách Tông bội ước. Tông kể lý do. Nàng vào phòng, lấy một thỏi vàng đưa. Tông không nhận, từ chối: "Tự cho mình vĩnh viễn dứt với nàng, nên đã hẹn người khác. Nhận vàng mà mưu cho nàng là phụ người kia; nhận vàng mà không mưu cho nàng là phụ nàng: thật không dám phụ ai." Nàng im lâu rồi nói: "Người chàng đã hẹn, thiếp khá biết. Việc ấy ắt không thành; dù thành, thiếp cũng không oán chàng bạc tình. Chàng mau đi, bà sắp đến." Tông vội vàng không tự quyết được, nhận rồi về.
Đêm ấy, kể với Điên Đang. Điên Đang rất tán thành, chỉ khuyên Tông chuyên tâm Thường Nga. Tông không nói; nàng nguyện chịu thiệt, Tông mới vui. Liền nhờ mối nộp vàng cho bà Lâm, bà không từ, đưa Thường Nga cho Tông. Vào cửa rồi, kể hết lời Điên Đang. Thường Nga mỉm cười, ngoài mặt khuyến khích. Tông mừng, muốn báo Điên Đang một lời, mà Điên Đang đã lâu dứt dấu. Thường Nga biết vì mình, nhân tạm về nhà mẹ, cố tạo dịp, dặn Tông lấy trộm túi đeo của nàng. Không lâu Điên Đang quả đến, bàn mưu với Tông, chỉ nói đừng gấp. Đến lúc cởi áo đùa cợt, dưới sườn có túi sen tím, Tông liền hái lấy. Điên Đang biến sắc đứng dậy: "Chàng với người ta một lòng, mà với thiếp hai! Đồ bạc tình! Xin từ nay dứt!" Tông hạ mình níu giải thích, nàng không nghe, đi thẳng.
Một hôm, đi qua cổng nhà ấy dò xét, đã có khách họ Ngô thuê ở trong, mẹ con Điên Đang đã dọn đi lâu, bóng dấu đều tuyệt, không chỗ hỏi han. Tông từ khi cưới Thường Nga, nhà bỗng giàu, gác liền hành lang dài, kéo suốt phố. Thường Nga giỏi đùa. Một lần gặp bức tranh mỹ nhân, Tông nói: "Tôi tự cho như nàng thiên hạ không hai, chỉ là chưa thấy Phi Yến, Dương phi thôi." Nàng cười: "Nếu muốn thấy, cũng khó gì." Bèn cầm tranh xem kỹ một lượt, vào phòng, đối gương trang điểm, bắt chước Phi Yến múa gió, lại học Dương phi say rượu. Dài ngắn mập gầy, tùy thời biến đổi; phong tình dáng vẻ, giống hệt tranh. Đang lúc làm dáng, có tì nữ từ ngoài vào, không nhận ra, kinh ngạc hỏi bạn; rồi nhìn kỹ, mới hiểu mà cười. Tông mừng nói: "Ta được một mỹ nhân, mà mỹ nhân nghìn xưa đều ở trong phòng ta!"
Một đêm, đang ngủ say, mấy người cạy cửa vào, lửa soi vách. Nàng vội dậy, kinh nói: "Giặc vào!" Tông vừa tỉnh, định kêu to. Một người kề dao trắng vào cổ, sợ không dám thở. Một người khác bắt Thường Nga cõng trên lưng, ồn ào bỏ đi. Tông mới gào lên, gia nhân đều tụ lại, trong phòng đồ quý không mất thứ gì. Tông đau xót lớn, bàng hoàng mất chủ, không còn tình tứ gì. Báo quan truy bắt, hoàn toàn không tin tức.
Thấm thoắt ba bốn năm, buồn bã vô vị, nhân thác cớ đi thi vào kinh. Ở nửa năm, bói hỏi dò xét, không kế nào không dùng. Tình cờ qua ngõ Diêu, gặp một cô gái, mặt dơ áo rách, lê lết như ăn mày. Dừng chân nhìn, là Điên Đang. Kinh hãi hỏi: "Nàng sao tiều tụy đến thế?" Đáp: "Từ biệt rồi dọn xuống nam, mẹ mất, bị kẻ ác bắt bán vào dưới cờ, roi nhục đói rét, không nỡ nói." Tông rơi lệ, hỏi: "Có chuộc được không?" Nói: "Khó lắm. Tốn kém nhiều, không đủ sức." Tông nói: "Thật nói với nàng: mấy năm nay khá tạm có chút; tiếc tiền đi đường có hạn, dốc hành lý bán ngựa cũng không dám từ. Nếu cần quá nhiều, sẽ về nhà lo."
Nàng hẹn hôm sau ra cửa tây thành, gặp dưới bụi liễu; dặn đi một mình, đừng dắt người theo. Tông nói: "Được." Hôm sau, đến sớm, thì nàng đã ở đó, áo đẹp sáng sủa, khác hẳn trước. Kinh ngạc hỏi, cười: "Trước thử lòng chàng, may ý áo bào ngày xưa vẫn còn. Xin đến nhà thiếp, ắt đáng đền đáp." Đi về phía bắc vài chục bước là tới nhà, bèn bày rượu thịt, cùng trò chuyện. Tông hẹn cùng về. Nàng nói: "Thiếp lắm vướng bận, không đi được. Tin tức Thường Nga thiếp khá nghe." Tông gấp hỏi nơi nào. Nàng nói: "Hành tung nàng mơ hồ, thiếp cũng không biết rõ. Núi Tây có lão ni, mù một mắt, hỏi bà ấy, tự biết." Bèn ngủ nhà nàng. Sáng chỉ đường.
Tông đến nơi, có ngôi chùa cổ, tường quanh đổ hết; trong khóm trúc có nửa gian nhà tranh, lão ni vá áo ở đó. Thấy khách đến, hờ hững không lễ. Tông vái, ni mới ngẩng đầu hỏi. Nhân báo họ tên, thưa việc xin. Ni nói: "Lão mù tám mươi, tuyệt với đời, biết đâu tin giai nhân?" Tông nài. Bèn nói: "Ta thật không biết. Có hai ba người thân đến thăm đêm mai, hoặc đám con gái nhỏ có biết, chưa rõ. Đêm mai ngươi đến." Tông ra. Hôm sau lại đến, thì ni đi vắng, cửa nát khóa lại. Chờ đã lâu, canh đã giục, trăng sáng treo cao, bàng hoàng không kế, từ xa thấy hai ba cô gái từ ngoài vào, thì Thường Nga ở trong ấy.
Tông mừng cực, bất ngờ đứng dậy, vội nắm tay áo. Thường Nga nói: "Chàng lỗ mãng! Làm thiếp sợ chết! Đáng hận Điên Đang lắm lời, dạy tình dục đeo người." Tông kéo ngồi, nắm tay tình tứ, kể hết gian nan, bất giác bi thương. Nàng nói: "Thật báo với chàng: thiếp vốn là Hằng Nga bị đày, trôi nổi trần gian, kỳ hạn đã mãn; thác làm giặc cướp, để chàng dứt hy vọng thôi. Lão ni cũng là người giữ phủ của Vương Mẫu, lúc thiếp mới bị khiển, được bà thương nhận, nên lúc rảnh thường đến thăm. Chàng nếu buông thiếp, thiếp sẽ nhắn Điên Đang thay thiếp." Tông không nghe, cúi đầu rơi lệ. Nàng ngoảnh nhìn xa: "Các chị em đến rồi." Tông vừa nhìn bốn phía, thì Thường Nga đã biến mất.
Tông khóc mất tiếng, không muốn sống, bèn cởi đai tự thắt cổ. Mơ màng thấy hồn đã ra khỏi xác, buồn bã không nơi đến. Chợt thấy Thường Nga tới, nắm xách lên, chân rời mặt đất; vào chùa, lấy thi thể trên cây đẩy vào, gọi: "Chàng ngốc, chàng ngốc! Thường Nga ở đây." Chợt như tỉnh mộng. Bình tĩnh lại, nàng giận: "Con tì Điên Đang! Hại thiếp lại giết lang quân, ta không tha nó!"
Xuống núi thuê kiệu về. Sai người nhà sửa soạn hành lý xong, quay ra cửa tây thành, đến tạ Điên Đang; đến nơi thì nhà cửa hoàn toàn khác, sững sờ than thở rồi về. Thầm mừng Thường Nga không biết. Vào cửa, Thường Nga cười đón: "Chàng gặp Điên Đang à?" Tông sững không đáp được. Nàng nói: "Chàng phụ Thường Nga, sao được Điên Đang? Xin ngồi chờ, nàng sẽ tự đến." Không lâu, Điên Đang quả đến, hoảng hốt phục dưới giường. Thường Nga chập ngón tay búng, nói: "Tiểu quỷ hại người không nhẹ!" Điên Đang dập đầu, chỉ xin khoan chết. Thường Nga nói: "Đẩy người xuống hố mà muốn thoát thân ra ngoài trời sao? Mười một cô ở Quảng Hàn không ngày nữa xuất giá, cần trăm gối thêu, trăm đôi giày, ngươi theo ta, cùng làm." Điên Đang cung kính thưa: "Chỉ xin chia việc, đúng hạn dâng." Nàng không cho, bảo Tông: "Chàng nếu nói đỡ, thì tha ngay." Điên Đang nhìn Tông, Tông cười không nói, Điên Đang trừng mắt giận. Xin về báo người nhà, chấp nhận, nên đi. Tông hỏi bình sinh, mới biết là hồ núi Tây. Thuê kiệu đợi. Hôm sau, nàng quả đến, bèn cùng về.
Nhưng từ khi Thường Nga trở lại, nàng luôn giữ trang trọng, không dễ đùa cười. Tông cố bắt cùng vui đùa, nàng chỉ lén dạy Điên Đang làm. Điên Đang khôn tuyệt, khéo mị. Thường Nga thích ngủ một mình, thường từ chối không đến lượt. Một đêm, canh ba, vẫn nghe trong phòng Điên Đang cười khúc khích không dứt. Sai tì nữ nghe lén. Tì nữ về không nói, chỉ xin phu nhân tự đến. Phục bên cửa nhòm, thì thấy Điên Đang trang điểm làm dáng mình, Tông ôm, gọi là Thường Nga. Nàng cười nhạt rồi lui. Không lâu, Điên Đang bỗng đau tim dữ, vội khoác áo, kéo Tông đến chỗ Thường Nga, vào cửa liền phục xuống. Thường Nga nói: "Ta há là thầy thuốc phù thủy yểm bùa? Ngươi muốn ôm tim bắt chước Tây Tử đấy thôi." Điên Đang dập đầu, chỉ nói biết tội. Nàng nói: "Khỏi rồi." Bèn dậy, buồn cười mà đi.
Điên Đang riêng bảo Tông: "Thiếp có thể khiến nương tử bắt chước Quan Âm." Tông không tin, nhân đùa cá cược. Thường Nga mỗi lần ngồi kiết già, mắt khép như nhắm. Điên Đang lặng lẽ lấy bình ngọc cắm liễu đặt trên bàn; mình thì xõa tóc chắp tay, đứng hầu bên, môi anh đào hé, răng trắng thoáng lộ, mắt không chớp. Tông cười. Thường Nga mở mắt hỏi. Điên Đang nói: "Con học Long Nữ hầu Quan Âm." Thường Nga cười mắng, phạt bắt học đồng tử bái. Điên Đang buộc tóc, liền bốn phía triều bái, phục đất lăn lộn, bày đủ dáng, nghiêng trái gập phải, tất có thể mài vào tai. Thường Nga bật cười, ngồi đạp nàng. Điên Đang ngẩng đầu, miệng ngậm móc phượng, khẽ chạm bằng răng. Thường Nga đang cười đùa, chợt thấy một sợi tình mị, từ ngón chân lên thẳng đến tâm, ý lay thâm động, như không tự chủ. Bèn vội thu thần, quát: "Đồ hồ nô đáng chết! Không chọn người mà mê hoặc sao?" Điên Đang sợ, nhả miệng ngã xuống đất. Thường Nga lại quở nghiêm, mọi người không hiểu. Thường Nga bảo Tông: "Điên Đang tính hồ không đổi, vừa rồi suýt bị nó lừa. Nếu không phải căn gốc sâu, đọa lạc có khó gì!" Từ đó thấy Điên Đang, thường kiềm chế nghiêm. Điên Đang xấu hổ sợ hãi, nói với Tông: "Thiếp với nương tử, một chi một thể đều thân yêu; yêu cực, không hay mị quá. Bảo thiếp có lòng khác, không những không dám, cũng không nỡ." Tông thuật lại với Thường Nga, Thường Nga đối đãi như trước.
Nhưng vì đùa cợt không tiết độ, Thường Nga nhiều lần răn Tông, không nghe; nên lớn nhỏ tì nữ đàn bà đua nhau đùa cợt. Một hôm, hai người đỡ một tì nữ, bắt chước làm Dương phi. Hai người ra hiệu bằng mắt, lừa tì nữ buông xương làm dáng say, hai tay đột ngột buông; tì nữ ngã mạnh dưới sân, tiếng như tường đổ. Mọi người đang ồn ào; lại gần vuốt, thì Dương phi đã chết ở Mã Ngôi rồi. Đám đông sợ, vội báo chủ. Thường Nga kinh nói: "Họa nổi rồi! Lời ta thế nào chứ!" Đến xem, không cứu được. Sai người báo cha. Cha là Giáp nọ, vốn vô hạnh, kêu khóc chạy đến, cõng xác vào sảnh, la mắng muôn lời. Tông đóng cửa run sợ, không biết làm sao.
Thường Nga tự ra trách, nói: "Chủ dù ngược đãi tì nữ đến chết, luật không có chuyện đền; hơn nữa chết bất ngờ, sao biết không sống lại?" Giáp ồn ào: "Tay chân đã lạnh, còn sống sao!" Thường Nga nói: "Đừng ồn. Dù không sống, đã có quan." Bèn vào sảnh vỗ xác, thì tì nữ đã tỉnh, theo tay đứng dậy. Thường Nga quay lại giận: "Tì nữ may không chết, thằng nô sao dám vô lễ! Có thể lấy dây cỏ trói đưa quan!" Giáp hết lời, quỳ dài xin tha. Thường Nga nói: "Ngươi đã biết tội, tạm không truy cứu. Nhưng kẻ tiểu nhân vô lại, trở mặt vô thường, giữ con ngươi cuối cùng làm họa, nên mang đi ngay. Giá gốc bao nhiêu, mau lo trả." Sai người áp giải ra, bảo nhờ hai ba lão làng, ký giấy làm chứng ở cuối. Xong, gọi tì nữ ra trước, bảo Giáp tự hỏi: "Không sao chứ?" Đáp: "Không sao." Bèn giao đi.
Rồi gọi các tì nữ, kể tội, đánh khắp lượt. Lại gọi Điên Đang, nghiêm cấm. Bảo Tông: "Nay biết làm người trên, một cái cười nhăn cũng không thể coi nhẹ. Đầu mối đùa cợt mở từ thiếp, mà tệ hại chảy ra không ngăn được. Phàm buồn thuộc âm, vui thuộc dương; dương cực sinh âm, là số tuần hoàn nhất định. Họa của tì nữ là quỷ thần báo trước từ từ. Mê muội không tỉnh thì sụp đổ đến nơi." Tông kính nghe. Điên Đang khóc xin được giải thoát. Thường Nga bèn véo tai nàng; hơn khắc thả tay, Điên Đang ngơ ngác một lúc, chợt như tỉnh mộng, ngã xuống đất, mừng muốn múa. Từ đó phòng khuê nghiêm túc yên tĩnh, không ai dám ồn ào.
Tì nữ về nhà, không bệnh mà chết đột ngột. Giáp vì tiền chuộc không đền nổi, nhờ lão làng xin thương xá, được cho. Lại vì tình phục dịch, cho gỗ tài rồi đi.
Tông thường lo không con. Trong bụng Thường Nga chợt nghe tiếng trẻ khóc, bèn dùng dao rạch sườn trái lấy ra, quả là con trai; không lâu lại có thai, lại rạch sườn phải sinh một con gái. Con trai giống cha, con gái giống mẹ, đều hứa hôn với nhà thế gia.
Dị Sử thị nói: "Dương cực sinh âm", lời chí lý thay! Nhưng nhà có tiên nhân, may mà có thể cực lạc cho ta, tiêu tai cho ta, kéo dài sống cho ta, mà không để ta chết. Quê hương ấy vui, già ở đó được rồi, mà tiên nhân lại lo ư? Số tuần hoàn của vận trời, lý vốn nên thế; còn kẻ đời lâu khốn không thông, làm sao giải? Xưa có người nước Tống cầu tiên không được, thường nói: "Làm một ngày tiên, chết cũng không hối." Tôi không còn có thể cười họ nữa.
