Đế Minh, cháu ba đời của Viêm Đế Thần Nông, sinh ra Đế Nghi. Đế Nghi đi tuần phương Nam, đến núi Ngũ Lĩnh, gặp con gái nàng tiên Vụ, lấy về làm vợ, sinh ra Lộc Tục, dung mạo đoan chính, thông minh sớm thành. Đế Minh lấy làm lạ, muốn cho nối ngôi. Lộc Tục cố từ, nhường cho anh. Bấy giờ Đế Minh lập Đế Nghi làm người nối dõi, cai trị đất phương Bắc, còn phong Lộc Tục làm Kinh Dương Vương, cai trị phương Nam, gọi là nước Xích Quỷ. Kinh Dương Vương biết đi dưới thủy phủ, lấy con gái Long Vương hồ Động Đình, sinh ra Sùng Lãm, hiệu là Lạc Long Quân, nối nhau trị nước. Kinh Dương Vương sau không biết đi đâu.
Lạc Long Quân dạy dân cày cấy, trồng dâu, nuôi tằm; từ đó mới có phân biệt vua tôi, trên dưới, có luân thường cha con, chồng vợ. Có lúc Long Quân về thủy phủ, mà trăm họ vẫn yên ổn vô sự, không hiểu vì sao. Dân có việc thì cất tiếng gọi Long Quân rằng: "Bố ơi, bố ở đâu (người Việt gọi cha là bố)? Sao không đến cứu chúng con!" Long Quân liền đến ngay; sự linh ứng của ngài, người ta không sao lường được.
Đế Nghi truyền ngôi cho con là Đế Lai. Thấy phương Bắc thiên hạ vô sự, Đế Lai sai bề tôi là Xuy Vưu thay mình giữ việc nước, còn mình đi tuần xuống nước Xích Quỷ ở phương Nam. Lúc ấy Long Quân đã về thủy phủ, trong nước không có chủ. Đế Lai bèn để người con gái yêu là Âu Cơ (có bản chép là vợ lẽ) cùng bầy thị nữ ở lại hành cung, còn mình đi khắp thiên hạ ngắm cảnh đẹp. Thấy hoa lạ cỏ quý, chim quý thú hiếm, tê giác, voi, đồi mồi, vàng bạc, hồ tiêu, quế, thạch nhũ, trầm đàn, sơn hào hải vị, thứ gì cũng có. Lại bốn mùa khí hậu không lạnh không nóng. Đế Lai yêu thích, vui quên đường về.
Dân phương Nam khổ vì phương Bắc nhiễu nhương, không được yên ổn như trước, bèn rủ nhau gọi Long Quân: "Bố ơi, bố ở đâu? Hãy khiến quân phương Bắc thôi xâm nhiễu dân ta!" Long Quân bỗng chốc hiện đến. Thấy Âu Cơ dung mạo đẹp lạ, Long Quân yêu mến, bèn hóa thành một chàng trai tuấn tú, phong thái đẹp đẽ, có nhiều người hầu theo trước sau, vừa đi vừa hát, thổi kèn đánh trống, đến tận trong cung. Âu Cơ vui lòng theo Long Quân, được giấu ở nơi núi Long Đại.
Đế Lai trở về hành cung, không thấy Âu Cơ đâu, sai các quan đi tìm khắp thiên hạ. Long Quân giỏi thần thuật, biến hiện muôn hình: yêu tinh, ma quỷ, rồng rắn, hổ voi. Những người đi tìm sợ hãi, không dám lục soát, Đế Lai đành quay về.
Truyền qua mấy đời đến Đế Du Võng thì Xuy Vưu làm loạn, Hiên Viên đem quân các chư hầu đánh không thắng. Xuy Vưu mình thú mà nói tiếng người, dũng mãnh hơn người. Có kẻ mách Hiên Viên dùng trống bằng da thú làm hiệu lệnh để đánh, Xuy Vưu mới kinh sợ, bị thua ở Trác Lộc. Đế Du Võng xâm lấn chư hầu, đánh nhau với Hiên Viên ở Phản Tuyền, ba trận đều thua, bị giáng phong ở đất Lạc Ấp rồi chết. Họ Thần Nông từ đó mất.
Long Quân ở với Âu Cơ được một năm thì sinh ra một cái bọc, cho là điềm chẳng lành, đem bỏ ngoài đồng. Qua sáu bảy ngày, bọc nở ra một trăm quả trứng, mỗi trứng nở một người con trai. Bèn đem về nuôi, chẳng phải bú mớm, tự nhiên lớn lên, tuấn tú khác thường, trí dũng đều đủ, ai nấy đều sợ phục, cho là điềm lạ. Long Quân ở lâu chốn thủy quốc, anh em mẹ con sống riêng một mình, nhớ muốn về đất Bắc. Đi đến biên giới, vua Hoàng Đế nghe tin lo sợ, chia quân giữ ngoài ải. Mẹ con không về được, trở lại phương Nam, gọi Long Quân rằng: "Bố ơi bố ở đâu, để mẹ con ta ở góa, ngày đêm đau buồn!" Long Quân bỗng đến, gặp nhau giữa đồng trống. Âu Cơ nói: "Thiếp vốn là người đất Bắc, ở với chàng sinh được trăm con trai. Chàng chẳng cùng nuôi nấng, khiến thiếp không chồng không vợ, chỉ tự đau lòng mà thôi."
Long Quân nói: "Ta là giống rồng, đứng đầu loài thủy tộc; nàng là giống tiên, người trên đất liền. Tuy khí âm dương hợp lại mà sinh con, nhưng thủy hỏa tương khắc, giống loài khác nhau, khó ở lâu với nhau. Nay chia tay, ta đem năm mươi con về thủy phủ, chia nhau cai trị các nơi; năm mươi con theo nàng ở trên đất liền, chia nước mà trị. Lên núi xuống nước có việc thì báo cho nhau biết, chớ bỏ nhau." Trăm con nghe theo, rồi từ biệt ra đi.
Âu Cơ cùng năm mươi con ở đất Phong Châu (nay là huyện Bạch Hạc), tự suy tôn nhau, tôn người con cả hùng dũng làm chủ, gọi là Hùng Vương, hiệu nước là Văn Lang. Phía đông giáp Nam Hải, phía tây tới Ba Thục, phía bắc đến hồ Động Đình, phía nam đến nước Hồ Tôn Tinh (nay là Chiêm Thành). Chia nước làm mười lăm bộ (có bản chép là quận): Việt Thường, Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Ninh Hải (nay là chỗ Nam Ninh), Dương Tuyền, Lục Hải, Hoài Hoan, Cửu Chân, Nhật Nam, Chân Định, Văn Lang, Quế Lâm, Tượng Quận; giao cho các em cai quản. Đặt người thứ làm tướng văn, tướng võ: tướng văn gọi là Lạc hầu, tướng võ gọi là Lạc tướng; con trai vua gọi là Quan lang, con gái gọi là Mị nương; các quan gọi là Bồ chính; kẻ tôi tớ nô lệ gọi là Sảo xưng, bề tôi gọi là Khôi. Đời đời cha truyền con nối, gọi là Phụ đạo. Đời đời nối nhau, đều xưng là Hùng Vương, không thay đổi.
Bấy giờ dân ở rừng núi xuống nước đánh cá, thường bị giao long làm hại, bèn tâu với vua. Vua nói: "Giống dân núi khác với loài thủy tộc, chúng thích cùng loài, ghét khác loài, cho nên xâm hại nhau." Bèn sai lấy mực xăm vẽ mình, hình rồng, hình thủy quái. Từ đó dân tránh được nạn giao long cắn hại. Tục xăm mình của người Bách Việt thật bắt đầu từ đấy.
Buổi đầu dựng nước, đồ dùng của dân chưa đủ: lấy vỏ cây làm áo, dệt cỏ làm chiếu, dùng nước gạo làm rượu, lấy cây quang lang, cây cọ làm cơm, chim muông cá ba ba làm mắm, củ gừng làm muối; dùng dao phát nương, đốt lửa gieo trồng, đất nhiều nếp, đem nấu trong ống tre. Dựng nhà trên cọc để tránh hổ sói làm hại. Cắt tóc ngắn để tiện đi trong rừng núi sông ngòi. Đứa trẻ sinh ra thì để nằm trên lá chuối; người chết thì giã cối để láng giềng nghe tiếng chạy đến cứu giúp. Lúc đó chưa có trầu cau, trai gái cưới hỏi lấy gói muối làm lễ trước, rồi mới giết trâu dê cho thành lễ; đem cơm nếp vào buồng, cùng ăn rồi mới giao hợp. Ấy bởi trăm người con trai kia là tổ đầu của dòng Bách Việt vậy.