Trong lúc sửa lại những chiếc lá rộng làm nền cho đóa hoa bơ nhạt màu thơm ngát, như đóa anh thảo được nâng niu giữa ổ lá xanh, tôi e rằng Hetty đang nghĩ tới những ánh mắt Đại uý Donnithorne đã ném về phía nàng nhiều hơn là nghĩ tới Adam và những nỗi phiền muộn của anh. Những cái nhìn rạng rỡ, say mê của một chàng công tử trẻ đẹp có đôi tay trắng trẻo, sợi dây chuyền vàng, thỉnh thoảng khoác quân phục, cùng sự giàu sang quyền thế không sao đo đếm nổi — đó là những tia nắng ấm làm trái tim Hetty tội nghiệp rung lên và cứ lặp đi lặp lại những khúc nhạc nhỏ dại khờ của nó. Chúng ta chưa từng nghe nói pho tượng Memnon cất tiếng hát dưới cơn cuồng phong mạnh nhất, hay trước bất cứ tác động nào khác của thần thánh hay con người, ngoài mấy tia nắng sớm ngắn ngủi; và chúng ta phải học cách chấp nhận rằng có những nhạc cụ khéo chế tác gọi là linh hồn con người chỉ có một âm vực rất hẹp, chẳng hề rung lên chút nào dưới cái chạm khiến những linh hồn khác run rẩy vì ngây ngất hay quặn thắt vì đau đớn.
Hetty đã quá quen với ý nghĩ rằng người ta thích ngắm nhìn nàng. Nàng thừa biết chàng Luke Britton trẻ tuổi ở Broxton đến nhà thờ Hayslope mỗi chiều Chủ nhật chỉ cốt để được nhìn thấy nàng; và hẳn anh ta đã tỏ tình dứt khoát hơn nhiều nếu cậu Poyser của nàng, vốn chẳng coi trọng gì một gã trai có cha để ruộng đất cỏ dại mọc um tùm như lão Luke Britton, không cấm mợ nàng niềm nở khuyến khích anh ta. Nàng cũng biết ông Craig, người làm vườn ở trang viên Chase, đang yêu nàng say đắm, và gần đây đã bày tỏ không thể lầm được bằng những quả dâu tây mọng nước và những hạt đậu to quá cỡ. Nàng còn biết rõ hơn nữa rằng Adam Bede — Adam Bede cao lớn, ngay thẳng, khéo léo, can đảm, người có uy tín với mọi người quanh vùng, người mà cậu nàng lúc nào cũng vui mừng được gặp vào buổi tối, và bảo rằng “Adam hiểu bản chất mọi thứ hơn hẳn đám tự cho mình là hơn cậu ta” — nàng biết rằng chàng Adam ấy, người thường khá nghiêm khắc với kẻ khác và chẳng mấy khi chạy theo các cô gái, có thể tái mặt hay đỏ mặt bất cứ ngày nào chỉ vì một lời nói hay một ánh nhìn của nàng. Hetty chẳng có mấy người để so sánh, nhưng nàng không thể không nhận ra Adam “ra dáng” một người đàn ông; luôn biết phải nói gì về mọi chuyện, có thể chỉ cho cậu nàng cách chống cái lán, và sửa xong cái thùng đánh bơ trong nháy mắt; chỉ nhìn qua là biết giá trị cây dẻ bị gió quật đổ, biết vì sao hơi ẩm thấm vào tường, và phải làm gì để chặn lũ chuột; lại viết một nét chữ đẹp ai đọc cũng được, và tính nhẩm được trong đầu — một trình độ hoàn toàn xa lạ với cả những chủ trại giàu nhất vùng quê ấy. Chẳng giống chút nào cái gã Luke Britton lừ đừ kia, kẻ mà một lần nàng đi bộ cùng suốt từ Broxton về Hayslope chỉ mở miệng phá vỡ im lặng để nhận xét rằng con ngỗng xám đã bắt đầu đẻ. Còn ông Craig, người làm vườn, dĩ nhiên ông là người khá biết điều, nhưng ông có đôi đầu gối khuỳnh ra, và giọng nói có cái ngân nga kỳ quặc; hơn nữa, với ước đoán rộng lượng nhất, chắc hẳn anh đã sắp bước sang tuổi bốn mươi.
Hetty khá chắc chắn rằng cậu muốn nàng khuyến khích Adam, và sẽ hài lòng nếu nàng lấy anh. Bởi thời ấy chưa có ranh giới khắt khe về đẳng cấp giữa người nông dân và người thợ thủ công đáng kính, và bên bếp lửa gia đình cũng như nơi quán rượu, người ta vẫn thấy họ cùng nhau nâng cốc bia; người nông dân luôn có ý thức ngầm về vốn liếng và thế lực trong việc làng, điều đó nâng đỡ ông trước sự thua kém rõ rệt trong chuyện trò. Martin Poyser không phải kẻ la cà quán rượu, nhưng ông thích cuộc trò chuyện thân tình bên chén bia nhà ủ. Và dù có thú vị khi lên mặt dạy dỗ một gã hàng xóm ngớ ngẩn chẳng biết cách khai thác nông trại của mình, thì cũng là một sự đổi gió dễ chịu khi học hỏi được điều gì đó từ một anh chàng thông minh như Adam Bede. Bởi vậy, suốt ba năm qua – kể từ khi Adam trông coi việc dựng nhà kho mới – anh luôn được đón tiếp niềm nở tại Trang trại Hall, nhất là vào những tối mùa đông, khi cả gia đình, theo lối gia trưởng, ông bà chủ, con cái và người làm, quây quần trong căn bếp lộng lẫy ấy, ở những khoảng cách được sắp xếp khéo léo quanh ngọn lửa cháy rực. Và ít nhất trong hai năm trở lại đây, Hetty đã quen nghe cậu nói: “Adam Bede bây giờ có thể đang làm thuê kiếm cơm, nhưng rồi có ngày nó sẽ thành ông chủ, chắc như tôi đang ngồi trên chiếc ghế này vậy. Mester Burge nói phải đấy khi muốn nó góp vốn làm ăn chung và cưới con gái lão, nếu những gì người ta đồn là thật; người đàn bà nào lấy được nó sẽ có bát ăn bát để, kể từ ngày Lady Day hay Michaelmas,” một nhận xét mà bà Poyser luôn hưởng ứng bằng sự tán thành nhiệt thành. “À,” bà thường nói, “lấy được một gã nhà giàu có sẵn thì cũng hay ho lắm, nhưng biết đâu hắn lại là một thằng ngốc có sẵn; và nhét đầy tiền vào túi cũng vô ích nếu túi thủng một lỗ ở góc. Ngồi trên chiếc xe ngựa riêng cũng chẳng ích gì nếu kẻ cầm cương là một gã hèn nhát: hắn sẽ sớm lật nhào bạn xuống mương thôi. Tôi luôn nói rằng tôi chẳng bao giờ lấy một người đàn ông không có đầu óc; vì đàn bà có đầu óc riêng để làm gì nếu phải cặp kè với một thằng ngốc khiến thiên hạ cười chê? Có khác nào ăn diện lộng lẫy để ngồi ngược trên lưng lừa.”
Những lời lẽ ấy, dù mang tính hình tượng, cũng đủ cho thấy rõ khuynh hướng trong suy nghĩ của bà Poyser về Adam; và dù vợ chồng bà có thể nhìn nhận vấn đề khác đi nếu Hetty là con gái ruột của họ, thì rõ ràng họ hẳn đã hoan nghênh cuộc hôn nhân với Adam cho một cô cháu gái không một xu dính túi. Bởi lẽ Hetty có thể làm gì khác ngoài việc đi ở đợ cho nhà người ta, nếu ông cậu không cưu mang và nuôi nấng cô như một người phụ việc trong nhà cho bà cậu, người mà sức khỏe từ sau khi sinh Totty đã không còn đủ sức đảm đương những việc nặng nhọc hơn là trông coi người hầu và lũ trẻ? Nhưng Hetty chưa bao giờ dành cho Adam một sự khích lệ bền vững nào. Ngay cả trong những khoảnh khắc cô ý thức rõ ràng nhất về sự vượt trội của chàng so với những kẻ si mê khác, cô cũng chưa từng tự cho phép mình nghĩ đến chuyện nhận lời chàng. Cô thích cảm giác rằng người đàn ông mạnh mẽ, khéo léo, với đôi mắt sắc sảo này nằm trong tầm kiểm soát của mình, và hẳn cô sẽ phẫn nộ nếu chàng có bất kỳ dấu hiệu nhỏ nào cho thấy chàng muốn thoát khỏi ách thống trị đỏng đảnh của cô để gắn bó với cô Mary Burge hiền lành, người hẳn đã biết ơn đến nhường nào nếu nhận được từ chàng một sự chú ý dù nhỏ nhặt nhất. “Mary Burge ư! Một cô gái mặt mày xanh xao vàng vọt như thế: nếu cô ta có đeo một dải ruy băng hồng, trông cô ta cũng vàng khè như bông hoa mao lương và mái tóc thì thẳng đuồn đuột như một con sợi bông.” Và mỗi khi Adam vắng mặt ở Trang Trại Hall vài tuần, hoặc tỏ ra chống cự lại mối tình của mình như một điều dại dột, Hetty lại khéo léo dụ chàng trở lại tấm lưới của mình bằng những điệu bộ nhu mì và e thẹn nho nhỏ, như thể cô đang buồn khổ vì sự thờ ơ của chàng. Nhưng còn chuyện lấy Adam thì lại là một chuyện hoàn toàn khác! Trên đời này chẳng có gì có thể cám dỗ cô làm điều đó. Đôi má cô chưa từng ửng hồng thêm một chút nào khi tên chàng được nhắc đến; cô không hề thấy rung động khi nhìn chàng đi qua con đường đắp cao ngang cửa sổ, hay tiến về phía cô một cách bất ngờ trên lối mòn băng qua đồng cỏ; cô chẳng cảm thấy gì, khi ánh mắt chàng dừng lại trên người cô, ngoài niềm kiêu hãnh lạnh lùng khi biết rằng chàng yêu cô và sẽ chẳng buồn ngó ngàng tới Mary Burge. Chàng không thể khơi dậy trong cô những cảm xúc tạo nên men say ngọt ngào của tình yêu tuổi trẻ, cũng như hình ảnh mặt trời trong tranh không thể làm nhựa sống mùa xuân trỗi dậy trong những thớ tế bào tinh vi của cây cỏ. Cô nhìn nhận chàng đúng như con người chàng – một kẻ nghèo khó còn phải nuôi cha mẹ già, người sẽ chẳng thể sớm mang lại cho cô ngay cả những thứ xa xỉ mà cô đang được hưởng trong nhà ông cậu. Và những giấc mơ của Hetty đều là về những thứ xa xỉ: được ngồi trong một căn phòng khách trải thảm, và luôn được mang tất trắng; có những đôi hoa tai to đẹp, hợp thời trang nhất; có ren Nottingham viền quanh cổ áo, và thứ gì đó làm cho chiếc khăn tay của cô thơm tho dễ chịu, như khăn tay của cô Lydia Donnithorne khi cô ấy rút nó ra ở nhà thờ; và không phải dậy sớm hay bị ai mắng mỏ. Cô nghĩ, nếu Adam giàu có và có thể cho cô những thứ đó, thì cô cũng đủ yêu chàng để lấy chàng làm chồng.
Nhưng mấy tuần gần đây, một ảnh hưởng mới đã bao trùm lấy Hetty – mơ hồ, lan tỏa như không khí, không định hình thành bất kỳ hy vọng hay viễn cảnh nào được thừa nhận, nhưng tạo ra một tác động êm dịu như thuốc phiện, khiến nàng bước đi trên mặt đất và làm việc trong một giấc mơ, không cảm thấy sức nặng hay nỗ lực, và nhìn mọi vật qua một tấm màn mềm mại, lỏng lẻo, như thể nàng đang sống không phải trong thế giới gạch đá rắn chắc này, mà trong một thế giới được chúc phúc, như thế giới mặt trời thắp sáng cho chúng ta dưới làn nước. Hetty đã nhận ra rằng ngài Arthur Donnithorne sẵn lòng chịu không ít phiền phức để có cơ hội được gặp nàng; rằng chàng luôn đứng ở nhà thờ sao cho có thể nhìn nàng trọn vẹn nhất cả khi ngồi lẫn khi đứng; rằng chàng liên tục tìm cớ ghé thăm Trang trại Hall, và luôn xoay xở để nói điều gì đó khiến nàng phải trò chuyện với chàng và nhìn chàng. Đứa trẻ tội nghiệp hiện giờ không hề nảy ra ý nghĩ rằng chàng thiếu gia trẻ tuổi ấy có thể trở thành người yêu của nàng, cũng như cô con gái xinh đẹp của người thợ bánh trong đám đông, được một vị hoàng đế trẻ tuổi phân biệt bằng một nụ cười đế vương nhưng đầy ngưỡng mộ, không hề nghĩ rằng mình sẽ được phong làm hoàng hậu. Nhưng cô con gái người thợ bánh về nhà và mơ về chàng hoàng đế trẻ tuấn tú, và có lẽ cân bột sai trong lúc nghĩ về số phận thiên đường biết bao nếu được chàng làm chồng. Và cũng vậy, Hetty tội nghiệp có một gương mặt và một dáng hình ám ảnh giấc mơ khi thức lẫn khi ngủ của nàng; những ánh nhìn sáng ngời, dịu dàng đã xuyên thấu nàng, và lan tỏa khắp cuộc đời nàng một sự uể oải hạnh phúc lạ lùng. Đôi mắt trao những ánh nhìn ấy thực ra không đẹp bằng một nửa đôi mắt của Adam, đôi mắt đôi khi nhìn nàng với vẻ dịu dàng buồn bã, khẩn cầu, nhưng chúng đã tìm được một môi trường sẵn sàng tiếp nhận trong trí tưởng tượng ngây thơ bé nhỏ của Hetty, trong khi ánh mắt của Adam không thể nào xuyên qua được bầu không khí ấy. Ít nhất ba tuần nay, đời sống nội tâm của nàng hầu như chỉ xoay quanh việc sống lại trong ký ức những ánh nhìn và lời nói Arthur hướng về nàng – hầu như chỉ xoay quanh việc hồi tưởng những cảm giác khi nàng nghe giọng chàng ngoài nhà, và thấy chàng bước vào, rồi ý thức được rằng mắt chàng đang nhìn chằm chằm vào nàng, rồi lại ý thức được rằng một dáng người cao lớn, nhìn xuống nàng với đôi mắt dường như chạm vào nàng, đang tiến lại gần trong bộ quần áo chất liệu đẹp đẽ với mùi hương như hương của một vườn hoa được làn gió chiều mang đến. Những ý nghĩ ngớ ngẩn làm sao! Nhưng bạn phải nhớ rằng, tất cả những chuyện này xảy ra cách đây gần sáu mươi năm, và Hetty hoàn toàn không được học hành – một cô gái nông dân chất phác, đối với nàng một quý ông có bàn tay trắng trẻo rực rỡ như một vị thần trên đỉnh Olympus. Cho đến hôm nay, nàng chưa bao giờ nhìn xa hơn vào tương lai ngoài lần tới Đại úy Donnithorne sẽ đến Trang trại, hay Chủ nhật tới khi nàng sẽ gặp chàng ở nhà thờ; nhưng giờ đây nàng nghĩ, có lẽ chàng sẽ tìm cách gặp nàng khi nàng đến khu Chase ngày mai – và nếu chàng nói chuyện với nàng, và cùng đi bộ một quãng, khi không có ai xung quanh! Điều đó chưa từng xảy ra; và giờ đây trí tưởng tượng của nàng, thay vì quay lại quá khứ, lại bận rộn nhào nặn những gì sẽ xảy ra ngày mai
ngày mai—nơi nào trong khu Chase nàng sẽ thấy chàng tiến về phía mình, nàng sẽ thắt dải ruy băng màu hồng mới mà chàng chưa từng thấy như thế nào, và chàng sẽ nói gì với nàng để khiến nàng đáp lại ánh mắt chàng—một ánh mắt mà nàng sẽ sống đi sống lại trong ký ức suốt cả phần còn lại của ngày hôm sau.
Trong tâm trạng ấy, làm sao Hetty có thể dành chút cảm xúc nào cho những rắc rối của Adam, hay nghĩ nhiều về việc lão Thias tội nghiệp bị chết đuối? Những tâm hồn trẻ trung, trong cơn mê đắm say dễ chịu như nàng, cũng vô tình như những cánh bướm đang hút mật hoa; chúng bị ngăn cách khỏi mọi lời kêu gọi bởi một bức tường của những giấc mơ—bởi những ánh nhìn vô hình và những cánh tay không thể chạm tới.
Trong khi đôi tay Hetty bận rộn gói bơ, và đầu óc nàng tràn ngập những hình dung về ngày mai, thì Arthur Donnithorne, cưỡi ngựa bên cạnh ông Irwine tiến về thung lũng Willow Brook, cũng có những dự cảm mơ hồ nào đó, chảy ngầm như một dòng nước ngầm trong tâm trí chàng khi chàng đang lắng nghe ông Irwine kể về Dinah—mơ hồ, nhưng đủ mạnh để khiến chàng cảm thấy khá bối rối khi ông Irwine đột ngột hỏi, “Điều gì đã mê hoặc cậu trong xưởng làm sữa của bà Poyser vậy, Arthur? Cậu đã trở thành kẻ say mê những hầm đá ẩm ướt và những chiếc đĩa hớt kem rồi sao?”
Arthur hiểu vị cha xứ quá rõ để nghĩ rằng một lời bịa đặt khéo léo có thể có ích gì, nên chàng nói, với vẻ thẳng thắn thường lệ, “Không, cháu đến để ngắm cô thợ làm bơ xinh đẹp Hetty Sorrel. Cô ấy đúng là một Hebe hoàn hảo; và nếu cháu là họa sĩ, cháu sẽ vẽ nàng. Thật đáng kinh ngạc khi người ta thấy những cô gái xinh đẹp giữa đám con gái nhà nông, trong khi đàn ông thì lại là những gã quê mùa thô kệch. Cái khuôn mặt tròn, đỏ, tầm thường mà đôi khi người ta thấy ở đàn ông—toàn má và không có nét gì, như của Martin Poyser—lại hiện ra ở phụ nữ trong gia đình như một gương mặt quyến rũ nhất có thể tưởng tượng.”
“Ồ, ta không phản đối việc cậu chiêm ngưỡng Hetty dưới góc độ nghệ thuật, nhưng ta không thể để cậu nuôi dưỡng tính kiêu căng của nó và nhồi vào cái đầu nhỏ bé của nó cái ý nghĩ rằng nó là một tuyệt sắc giai nhân, hấp dẫn đối với những quý ông lịch lãm, nếu không cậu sẽ làm hỏng nó cho vai trò vợ của một người đàn ông nghèo—chẳng hạn như anh chàng Craig trung thực, người mà ta đã thấy dành cho nó những ánh nhìn si mê. Con mèo nhỏ ấy dường như đã có đủ kiểu làm cao để khiến một người chồng khốn khổ như cái lẽ tự nhiên vốn dành cho một người đàn ông trầm lặng khi anh ta cưới một người đẹp. Nhân tiện nói về chuyện kết hôn, ta hy vọng anh bạn Adam của chúng ta sẽ ổn định cuộc sống, giờ lão già tội nghiệp đã khuất. Tương lai cậu ấy chỉ còn phải nuôi mẹ, và ta có cảm giác rằng giữa cậu ấy và cô gái ngoan ngoãn, khiêm tốn Mary Burge có tình cảm với nhau, từ điều gì đó mà lão Jonathan buột miệng nói ra một hôm khi ta trò chuyện với lão. Nhưng khi ta nhắc đến chuyện đó với Adam, cậu ấy tỏ vẻ không thoải mái và lái sang chuyện khác. Ta cho rằng chuyện tán tỉnh không suôn sẻ, hoặc có lẽ Adam còn chần chừ cho đến khi cậu ấy có vị thế tốt hơn. Cậu ấy có tinh thần độc lập đủ cho hai người—đúng hơn là hơi thừa lòng tự trọng, nếu có gì đáng nói.”
“Đó sẽ là một mối nhân duyên tuyệt vời cho Adam. Cậu ấy sẽ thế chỗ lão Burge và làm rạng danh cái nghề xây dựng đó, ta dám chắc như vậy. Ta rất muốn thấy cậu ấy an cư ngay tại giáo xứ này; khi đó cậu ấy sẽ sẵn sàng làm tể tướng cho ta mỗi khi ta cần. Chúng ta có thể cùng nhau lên kế hoạch không biết bao nhiêu là tu sửa và cải tạo. Tuy nhiên, ta nghĩ ta chưa từng gặp cô gái đó—ít nhất là ta chưa từng nhìn kỹ cô ấy.”
“Hãy nhìn cô ấy vào Chủ nhật tới ở nhà thờ—cô ấy ngồi cùng cha ở phía bên trái bục đọc kinh. Khi đó anh không cần phải nhìn Hetty Sorrel nhiều đến thế đâu. Khi ta đã quyết định rằng mình không đủ tiền mua một con chó đáng yêu, ta không thèm để ý đến nó nữa, bởi vì nếu nó đem lòng yêu mến ta và nhìn ta âu yếm, thì cuộc giằng co giữa tính toán và ham muốn có thể trở nên gay gắt đến khó chịu. Ta tự hào về sự khôn ngoan của mình ở điểm đó, Arthur ạ, và với tư cách một lão già mà sự khôn ngoan đã trở nên rẻ mạt, ta ban tặng nó cho anh.”
“Cảm ơn. Biết đâu một ngày nào đó nó sẽ có ích cho ta, dù ta không biết hiện tại mình có cần dùng đến nó không. Trời ơi! Con suối đã tràn bờ đến thế kia. Chúng ta phi nước kiệu một đoạn nhé, giờ đã xuống đến chân đồi rồi.”
Đó chính là lợi thế lớn của việc trò chuyện trên lưng ngựa; nó có thể hòa vào nước kiệu hoặc nước phi bất cứ lúc nào, và người ta có thể thoát khỏi cả Socrates khi đã yên vị trên yên ngựa. Hai người bạn không cần phải nói thêm lời nào cho đến khi họ ghìm cương trong con ngõ phía sau ngôi nhà của Adam.